Óliver Laxe: “A cultura emancipa ao ser humano”

fotografía por Ada Seoane

A día de hoxe Óliver Laxe xa non precisa moitas presentacións. Con soamente dúas longametraxes as súas costas xa é un dos nomes máis destacados e recoñecidos a nivel internacional do noso cinema na actualidade. De pais galegos aínda que nado en París, Óliver Laxe comezou a súa carreira como director hai xa máis de dez anos coa curtametraxe E as chemineas decidiron escapar (2006), sen embargo a súa primeira longametraxe Todos vós sodes capitáns non chegaría ata o ano 2010, a cal foi galardoada no Festival Internacional de Cine de Cannes co premio Fipresci. Un festival que tamén deu recoñecemento ao segundo filme do director, Mimosas (2016) co Gran Premio da Semana da Crítica, unha película que tamén lle permitiu a Óliver Laxe facerse cun premio Mestre Mateo á mellor dirección. Conversamos co director galego sobre estes filmes e sobre seu próximo proxecto, Aquilo que arde, a que será a primeira película de Laxe filmada en Galicia.

O teu cinema acostuma a incluírse dentro da etiqueta do Novo Cinema Galego. Que opinas ao respecto?

Eu fago películas, non fago etiquetas. Hai xente que fai etiquetas. Aínda que dende logo non me parece mal. Sempre teño a sensación de que queda máis por facer que por falar. Si que dende logo hai algo, unha efervescencia particular. Son temas que sempre crearon suspicacias, pero si que é innegable que internacionalmente se está a ver que sucede algo en Galicia. Acabo de estar no Play-Doc e os críticos de Sight & Sound ou Cahiers du Cinéma xa son perfectamente conscientes de que hai un movemento ou de que dalgunha maneira coincidimos unha serie de autores que estamos intentando mirar o mundo cuns ollos diferentes.

Mais que un movemento homoxéneo entón o que sucede é que está a producirse moito cine diferente e diverso?

Si claro, é que son miradas moi diferentes. Penso que nos diferenciamos todos bastante. Si que houbo un proceso de desacomplexamento, tamén un proceso de atopar bos referentes, antes os referentes simplemente eran a Gran Vía de Madrid, pelis que se estreaaban alí, despois formámonos, tivemos mellor formación ou polo menos somos conscientes das vangardas, viaxamos… Penso que foron algúns dos ingredientes. Tamén que hai un espíritu colaborativo sen o cal é difícil sacar este tipo de proxectos nun contexto como o cinematográfico español onde esta maneira de facer cine non forma parte da tradición e polo tanto non se entende, nin por parte das administracións nin das canles de distribución nin de exhibición.

Que opinas de que as veces semella que estas películas galegas reciban máis atención no estranxeiro que no noso país?

Non estou de acordo, penso que aquí é un cinema que está sendo apoiado e que está tendo repercusión en festivais locais e está sendo apoiado por parte da administración cada vez máis. Somos os mamíferos que cando chegou o gran cometa que fixo que os dinosaurios morreran seguiron sobrevivindo. Penso que é imparable, eu cada vez estou vendo novos cineastas que saen, moi irreverentes e inconformistas. Penso que si que se de algo nos podemos atribuír un pouco a medalla é que nos permitimos a nós mesmos o intentalo, se este consegue facer a súa peli, que é unha cousa complicadísima, por que non o vou a conseguir eu? Sen excusas nin esperar por ninguén. Pero non estou de acordo, penso que hai que deixar as cousas na súa xusta medida. Agora mesmo tampouco van a exhibir Arraianos no centro comercial As Cancelas. Non se lle vai a pedir a un centro comercial cuxo obxectivo é durmir a xente que de repente poña unha película que a desperte. Non vai co seu fin.

Non ves maneira inmediata entón de que estas películas vaian máis alá do circuíto de festivais e se poidan exhibir nas salas de cine tradicionais?

As tradicionais si que se pode chegar, o que pasa é que esas salas de cine non son tradicionais, son palomiteiras. Mimosas chegouse a exhibir nuns centros comerciais en Ourense, durou pouco pero ahí estivo, exhibiuse en case todas as cidades galegas ao mesmo tempo, en Santiago estivo cheo durante semanas e semanas. Foi unha película que tivo aproximadamente uns 15.000 espectadores en toda España, que para 19 copias non está tan mal, sen ningún tipo de publicidade nin ningunha cadea de televisión detrás facendo publicidade a chou, sen actores grandes que chamen a atención, unha película en versión orixinal en língua árabe, non está mal. En fin, pouco a pouco. Eu fago as películas para que as vexa a xente pero sei que esto é unha cruzada que levará anos e que é difícil revertir esta tendencia absoluta de descoidar aos públicos. Nós coas nosas pelis é moi difícil volver a xenerar público, é un traballo de moito tempo. Esta fin de semana no Play-Doc por exemplo exhibíronse os procesos creativos de tres destas pelis, as de Lois, Eloi e a miña. Estamos todos montando as nosas pelis ou rodando e fumos alí a ensinar as nosas imaxes e o noso proceso creativo ao público, que é tamén unha maneira de facelo partícipe de que é facer unha peli, que se den conta tamén das nosas obsesións, necesidades, soños…  E bueno pois así se seguerá xerando público, eu son optimista.

Respecto ao que comentabas antes de que se está a dar apoio institucional a este tipo de cine, considéralo suficiente?

Nunca é suficiente. Obviamente eu son dos que pensa que a arte e a cultura son as guías que conducen a sociedade, o que secretamente cambia as sociedades, entón se eu fora presidente da Xunta de Galicia obviamente investiría moitísimo máis orzamento en cultura. A cultura emancipa ao ser humano, a liberdade é unha cuestión de mirada, entón canto máis cultives a mirada máis libre vas a ser. De todos modos está cambiando, eu son dos que creo que temos o mundo que cada un de nós proxectamos, cando eu empecei a facer pelis, este tipo de películas institucionalmente non tiñan ningún tipo de apoio, porque tampouco existían nin se entendían. Entón que fixemos? En vez de laiarnos puxémonos a facer pelis, que lograron dar a volta ao mundo e fixeron que os das institucións dixeran “ah, oye, esto existe, pois vamos a seguir a estela disto”. É dicir, invertir a enerxía sobre todo en facer as mellores pelis que poidamos e non esperar nada a cambio. Eu sempre o dixen cando empecei, sen axudas ou con axudas vou facer as pelis, e máis agora. O que é determinante é ter a necesidade de facer unha peli.

Óliver Laxe

Pasando xa a centrarnos nas películas en si. Cando vin Mimosas pregunteime ata que punto se trataba dun filme galego ou dun filme marroquí, polo grande peso que ten a mestizaxe nesa película.

É difícil de dicir, a min paréceme que a cultura é unha cuestión de mestizaxe, de bastardeo. Tampouco penso que iso teña moita importancia, penso que o ser humano é igual. As miñas pelis falan de cousas que penso que son esenciais, que non sei se o fai de maneira esencial pero quere ir a esencia, polo menos esa é a intención, e a esencia é igual aquí que en Madagascar. Si que sei que a peli na que estou a traballar agora mesmo será importante para a xente aquí, porque dalgunha maneira estou falando de pequenos xestos moi galegos e que aquí se saborearán dunha maneira diferente a fóra, unha serie de matices que sei que aquí pois xerarán un calor que non será tal noutros públicos alleos. E viceversa, cando fixen películas en marrocos seguro que hai cousas do patrimonio material e inmaterial que o espectador marroquí, bereber, árabe ou musulmán saboreu de maneira diferente a alguén de fóra. Todo é unha cuestión de proximidade. A min encántame iso, mirar o mundo con diferentes olladas, con mil ollos ao mesmo tempo.

Unha cuestión moi chamativa de Todos vós sodes capitáns é que semellaba buscar situarse nun terreo a medio camiño entre os xéneros do documental e da ficción, foi unha decisión intencionada ou filme saíu así sen que fose algo planificado?

Os xéneros non están mal, hai películas que son estritamente de xénero que son estupendas, pero bueno, penso que é algo moi de agora, que estoupen os xéneros, que estoupen os bordes, que sexa unha mistura de xéneros, é algo moi característico destes tempos de reciclaxe, poliédricos ou kaleidoscópicos. A principal dificultade de Capitáns é que era unha película na que había unha imaxe que era eu, branco, con cara ademáis así un pouco de Xesús e Che Guevara daquela, xunto a nenos africanos. E esa imaxe era dunha violencia tal que para poder dalgunha maneira acollela e que non nos fixera vomitar, tiven que crear unha andamiaxe conceptual bastante potente para sortear eses obstáculos, o que fixo que a película tivese un pouco máis de músculo conceptual do que a min me tivera gustado. Igualmente penso que hai algo moi de neno, hai moita sinxeleza, o achegamento á beleza é bastante sinxelo. A min apetecíame moito ficcionar porque gústame xogar, son un neno e paseino ben diante e detrás da cámara. Pero tamén me gusta a verdade, a xente, as caras, as paisaxes, entón penso que é máis ben unha aproximación á ficción natural da miña maneira de ser e dos medios que eu tiña naquel momento. Pero de todos xeitos os xéneros seguen a ser unha cuestión de etiquetas e de linguaxe, non do corazón das cousas.

É que nas túas películas acostumo a percibir como un rexeitamento as etiquetas moi claro, aínda que non sei se intencionado.

Si, eu non me adaptei ao cinema, adaptei o cinema a miña maneira de sentir, de respirar, a como palpita o meu corazón. Entón as miñas pelis son diferentes porque a miña maneira de respirar e de sentir é diferente a doutro, non son mellores nin peores. Son raras. Obviamente tendo en conta toda unha bagaxe cultural que eu teño incorporado, toda unha bagaxe na miña maneira de pensar, de ver, na maneira de entender o cinema que forma parte dunha tradición á que eu me adscrivo, non estou inventando nada nin revolucionando nada, a min o meu cinema paréceme bastante convencional, simplemente que as aristas son un pouco diferentes, están un pouco limadas, o moble está lixado dunha maneira diferente, pero ten catro patas, ten caixóns… Vaia símil máis raro, non?

Cal é a razón pola que traballas con actores non profesionais?

As pelis que fixen ata agora pedíronme iso. Gústame a xente, paréceme increíble, o silencio das persoas. Teño que facer unha peli, vale, que lle pasa a esa persoa? Ou cal é a cicatriz espiritual desa persoa? Non penso tanto en actores, penso máis en quen ten ese silencio, quen ten esa mirada rota ou esa cicatriz. Sempre son outsiders os meus personaxes tamén, non? A ver, os actores acostuman a ser xente bastante rota no interior, pero de momento non tiven a necesidade. Se traballara con actores eu traballaría coas persoas que son, intentaría destruílos como actores. O que pasa é que ese exercicio de destruír un actor é moi difícil xa que son moitos anos de construír un ego ao redor da interpretación. Prefiro traballar cun non profesional porque comezas dende cero antes que con un profesional co que traballaría dende menos cen, de todos os tics, de todos as malas películas ou series nas que traballaron, das súas malas eleccións, proxectos sen ningún tipo de corazón. Se comes mal, se a túa alimentación é mala pois acaba sufrindo o corpo dalgunha maneira non? E ademáis tampouco me atrae tanto seu misterio.

Como foi o proceso de selección de actores na película na que estás traballando agora mesmo?

Fixen un casting. Antes sempre fixen películas con xente próxima, esta xa foi más clásica, fixen un casting e veu xente que non era profesional e a verdade é que estou moi contento. Son moi afortunado porque crúzome con xente que é increíble, teño unha muller de 102 anos nesta peli que é un terremoto, increíble esta muller. O personaxe protagonista tamén ten un silencio moi bonito. A mellor contestación a esta pregunta é a propia película, cando a xente a vexa vai entender perfectamente o meu método, porque estamos a falar de dous arquetipos galegos, que están ahí ao redor de nós e non pillei actores profesionais para facelo e o fan xenial. A xente crerá que me metín nas casas desta xente, crerá que moitas partes da peli é documental de tan ben que o fan, de tan próximos que son. Están facendo de mai e fillo cando ela é do Corvo e el da Fonsagrada.

E poderíasnos contar un pouco como vai o proceso de produción do filme agora mesmo?

Si claro. Eu sempre falo o máis que podo dos meus procesos creativos porque paréceme que primeiro é unha obriga porque hai unha boa parte do diñeiro que é da xente e esto non é un segredo, hai que compartir e hai que servir á xente tamén. Paréceme que como dicía antes esta é unha maneira de xerar público e de cultivar a súa mirada. A peli empezámola a rodar con dúas semanas filmando os incendios, facendo probas cun equipo pequeno, entendendo un pouco a peli e vendo como podíamos filmar o lume do ano pasado, porque volvimos a filmar este ano os lumes, e estivemos filmando dúas semanas do inverno nos Ancares. A película empeza no inverno e a segunda parte vai ser no verán, entón filmaremos todo xullo e un pouco de agosto e despois empezará a posprodución, que levará moitos meses. O son, a cor, a montaxe, é un traballo bastante faraónico, e intentaremos presentar a peli ao festival de Cannes en 2019 para ver se a seleccionan. A min dende logo faríame moita ilusión que unha peli falada en galego se vira en Cannes.

Que enfoque se lle vai a dar na película á problemática dos lumes?

É unha película comprexa, que hai que facer dende o corazón das cousas. Cando fumos a filmar as primeiras imaxes do lume buscabamos facer como unha investigación para entender tanto o lume como a problemática do lume dende dentro. Eu sempre penso que o poético é o máis político que hai, entón non me preocupo moito do político porque sei que canto máis defenda a beleza e a xusticia máis político vou a ser entón. E paréceme unha linguaxe máis superficial a política porque é unha linguaxe dialéctica, de oposición, e polo tanto de división. Eu penso que a linguaxe poética é unha linguaxe máis trascendente e relixiosa, é dicir, de religar, que religa os supostos, que acolle e que ve todo. O cal non quere dicir que eu non teña responsabilidades ou que non defenda certa ética, máis ben o contrario, intento que as miñas películas teñan varias dimensións, e a dimensión política obviamente estará ahí pero será máis ben suxerida e sutil.

É unha película sobre dous resistentes que viven na montaña no 2018, que hoxe en día neste holocausto que está sucedendo no rural son dous supervivintes que están un pouco a morrer. Canta xente vai a quedar dentro de dez anos nos Ancares? Ademáis é outro dos retos da película, a xente busca culpables, todos, eu tamén, estamos moi doídos por todo o que ocorreu o ano pasado. O que pasa é que a película non busca culpables, o cal para moita xente será unha frustración, porque queren que a película poña os puntos sobre as íes, e eu creo que todos somos culpables e inocentes, entón non me preocupei tanto por buscalos. Eu en certa maneira son culpable, teño fincas que non rozo. Penso que o meu traballo como artista sobre todo hoxe en día é intentar mirar o lado fermoso de todo, porque é o problema que temos principalmente na nosa sociedade, que temos unha concepción do ser humano malísima. Temos moi pouca confianza no ser humano e por tanto temos moi pouca confianza en nós mesmos, e hai que aceptar os supostos e intentar ver máis aló das oposicións.

Entón esta película en certa maneira máis que un filme sobre os lumes é un filme sobre o rural, non?

Si, dende logo que me atrae filmar os lumes, é cruelmente fermoso, pero o que máis me chama de facer este proxecto é un imaxinario persoal e íntimo vencellado aos Ancares, xestos dos meus avós, a miña familia, a miña nai. O que máis me apetece filmar é como comen unhas castañas feitas no forno, ese tipo de cousas. Filmar aquel val, os seus veciños. O lume é máis ben un espello ao que todos se miran na película, como algo que pon todo en cuestión.

Nas dúas películas que dirixiches anteriormente a paisaxe tiña un papel moi importante. A importancia do lume aquí pode ir ligada a que é unha ameaza da propia paisaxe do rural galego?

Para min non hai indiferencia entre a paisaxe e o lume. É parte do todo que nos rodea, un todo ao que eu estou sometido. De feito que nos di que as árbores non desexan ser queimadas? Hai un libro que se chama Psicoanálise do lume de Gaston Bachelard que fala do lume como un coito entre elementos, e un se le os presocráticos pois tamén… non? Pero bueno, a película non vai por ahí tampouco. Pero cando eu estou frente ao lume, o mar ou a natureza en xeral teño ben claro que me enfrento a algo que respira, que vive, que pensa e que ten unhas leis e unhas normas. Meu obxectivo como cineasta é mostrar esa palpitación que ten o que nos rodea, que é sutil claro, é como que detrás desas cousas materiais hai algo sutil e vivo que está ahí agochado e que non o podemos representar. Facer sentir esto ao espectador é un ideal que teño como cineasta, non sei se o provoquei aínda, penso que non.

Acostumas a facer talleres de cine con rapaces, a monitorizalos. Como entendes ti que se debe aprender o cine?

Pois sobre todo mostrando como o cine che abriu a ti o corazón. Eu penso que se ti transmites con entusiasmo pois ese entusiasmo abre outros corazóns. E xogando tamén, divertíndose pero subrayando a importancia da responsabilidade que temos como creadores.

Que opinas do feito de que cada vez se vexan máis películas en pequenas pantallas dixitais e menos nas salas de cine?

Non sei, o mundo está en evidente decadencia en todos os niveis. É unha decadencia que non sei se se pode reorientar. Non quero participar desa decadencia pero tampouco asisto a esa decadencia de maneira histérica. Hai moitas cousas que están morrendo e as que nacen tampouco son tan luminosas. Pero o que si que podo dicir é que nunha sala de cine suceden cousas moi raras. Na sala negra e escura prodúcese unha relación moi misteriosa entre as imaxes e o metabolismo humano e iso é insustituíble. Entón, a xente que escolla, non? Se prefire ver as súas pelis nun templo ou nun mercado ou na súa casa. Hai algo tamén de velo con máis xente. Eu non podo ver pelis só, non as dou visto, as paro. Véndoas con alguén hai unha enerxía moi diferente.

Como ves o futuro do cine galego de agora en diante?

Pois depende de nós. Eu son optimista, falo de decadencia pero bueno, onde antes morren as cousas antes volven a nacer. Dependerá de como evolucionemos. A min paréceme que hai unha serie de autores moi interesantes que estamos todos aínda a balbucear, entón todo vai depender de qué nos pase agora na adolescencia. Se non nos poñemos tontos e se verdadeiramente non nos facemos adultos e facemos que as nosas voces sexan maduras e polo tanto profundas. De momento somos uns nenos aínda, como a maior parte dos cineastas do mundo, pero eles non son o noso referente.